SUDAH lebih setahun deklarasi bersama antara Putrajaya dan Kuching mengenai isu bidang kuasa serta perniagaan minyak dan gas di Sarawak diadakan. Meskipun harapan besar agar penyelesaian dapat dicari, kita sebaliknya berdepan lebih banyak kekeliruan.
Masih belum jelas bagaimana aspirasi minyak dan gas Sarawak, melalui syarikat milik negeri Petros, akan diselaraskan dengan agenda nasional dalam sektor tersebut yang diterajui oleh Petronas.
Hasrat ikhlas deklarasi bersama yang diumumkan pada Mei tahun lalu adalah untuk mencapai penyelesaian yang memberi manfaat kepada semua pihak — Petros, Petronas, Sarawak dan sudah tentu Malaysia. Namun, pelaksanaannya berdepan kerumitan terutamanya berkaitan hubungan antara Kerajaan Persekutuan dan kerajaan negeri.
Ia juga sarat dengan unsur politik. Sarawak kini mempunyai pengaruh yang besar kerana negeri itu merupakan komponen penting dalam gabungan kerajaan di Putrajaya dan berkemungkinan terus memainkan peranan sebagai penentu dalam pembentukan kerajaan pada masa hadapan.
Terdapat juga ketegangan dalam hubungan antara kerajaan negeri dan Persekutuan, sehingga isu Petronas-Petros menjadi wadah kepada pelbagai rungutan sesetengah rakyat Sarawak mengenai segala yang dianggap tidak kena dengan kedudukan mereka dalam Malaysia, atau begitulah keadaannya selepas kira-kira 63 tahun.
Deklarasi bersama oleh Perdana Menteri Datuk Seri Anwar Ibrahim dan Premier Sarawak Tan Sri Abang Johari Openg sepatutnya menjadi sinar di hujung terowong bagi menyelesaikan isu hak, peranan dan tanggungjawab berkaitan minyak dan gas yang terdapat di negeri itu antara Petronas dan Petros.
Namun jelas, ia belum menghasilkan penyelesaian sedemikian, seperti yang dapat dilihat melalui beberapa kes yang telah dibawa ke mahkamah.
Isu utama ialah kepentingan yang berbeza antara Petronas dan Petros, dan secara lebih luas antara negara dan negeri, dengan hujah kedua-dua pihak berasaskan kerangka perundangan yang berbeza.
Di bawah Akta Kemajuan Petroleum 1974 (PDA), Petronas diberikan hak eksklusif terhadap semua produk petroleum di negara ini. Sarawak pula bergantung kepada undang-undang yang wujud sebelum pembentukan Malaysia, iaitu Ordinan Perlombongan Minyak 1958 (OMO), serta Ordinan Pengagihan Gas 2016 (DGO) yang lebih terkini, untuk menuntut kuasa kawal selia penuh terhadap sumber gas domestik di negeri tersebut.
Perkara utama dalam deklarasi bersama yang bertujuan menyelaraskan undang-undang Persekutuan dan negeri ialah pengiktirafan terhadap Petros sebagai agregator gas domestik tunggal di Sarawak, yang bertanggungjawab mendapatkan, membekalkan dan mengagihkan gas asli kepada pasaran industri serta pengguna domestik di dalam negeri itu.
Pada masa yang sama, peranan Petronas dalam aktiviti huluan dan eksport gas asli cecair (LNG) dilindungi supaya kontrak sedia ada dengan pelanggan tidak terganggu. Ia juga mengiktiraf mandat nasional Petronas.
Petronas dan Petros juga akan bekerjasama dalam pelaburan bersama, termasuk dalam bidang tenaga hijau seperti perniagaan baharu berkaitan penangkapan dan penyimpanan karbon.
Walaupun pendekatan itu dibuat dengan niat yang baik, pelaksanaannya ternyata mencabar, sekali gus membawa kepada beberapa kes mahkamah berhubung isu Petronas-Petros.
Bagi Petronas, yang telah melabur lebih RM110 bilion dalam infrastruktur huluan dan hiliran di Sarawak antara 2018 hingga 2024 — atau separuh daripada jumlah pelaburannya di seluruh negara — sebarang ketidakpastian mengenai cara ia akan dilayan boleh membawa kesan buruk.
Petronas juga telah menyerahkan sebahagian perniagaan gasnya kepada Petros, dan sebarang gangguan lanjut tidak akan memberi manfaat kepadanya.
Walaupun terdapat kes-kes mahkamah, kini terdapat usaha untuk mencapai penyelesaian melalui rundingan demi menghasilkan keputusan yang memberi manfaat kepada semua pihak. Dua bekas hakim telah dilantik untuk menjadi pengantara dalam isu-isu tersebut, dan terdapat cadangan supaya kedua-dua pihak menarik balik kes masing-masing.
Namun begitu, berdasarkan apa yang berlaku sepanjang lebih setahun ini yang menunjukkan ketidakupayaan pihak-pihak terbabit untuk mencapai persetujuan, barangkali, demi kepentingan negara sekali pun, kemungkinan untuk penyelesaian rundingan dicapai dalam masa terdekat agak tipis.
Terdapat juga satu persoalan kecil mengenai keutamaan Perlembagaan Persekutuan. Adakah undang-undang dari zaman penjajahan sepatutnya mengatasi undang-undang Persekutuan?
Perkembangan paling penting dalam isu Petronas-Petros ini ialah kedua-dua pihak membawa kes masing-masing ke Mahkamah Persekutuan.
Mahkamah tertinggi itu memberikan Petronas kebenaran pada Mac tahun ini untuk mengemukakan hujah bahawa undang-undang Sarawak, iaitu DGO dan OMO, telah melampaui kuasa negeri. Sebagai tindak balas, Sarawak memfailkan petisyen balas yang antara lain mencabar kesahan perlembagaan PDA.
Ini merupakan kes yang amat penting, dan keputusan Mahkamah Persekutuan boleh menjadi ujian perlembagaan terhadap undang-undang negara dan undang-undang negeri.
Walaupun penyelesaian melalui rundingan mungkin kelihatan sebagai pendekatan yang lebih mesra dalam menyelesaikan perselisihan dalam keluarga Malaysia, namun pada ketika ini adalah lebih baik sekiranya satu keputusan muktamad diberikan oleh mahkamah untuk memberikan kejelasan kepada semua pihak yang berkepentingan.
Kemungkinan wujudnya kuasa politik yang berbeza di peringkat negeri dan Persekutuan pada masa hadapan mungkin tidak menjamin sebarang penyelesaian yang dicapai melalui rundingan. Namun, sebagai sebuah negara yang menjunjung undang-undang, kita akan mematuhi pandangan para hakim.
Ini bukan hanya mengenai Petronas atau Petros. Kesan jangka panjang kewujudan dua kerangka perundangan, khususnya apabila kedua-duanya bersaing dan bercanggah, terhadap dunia perniagaan dan cara negeri-negeri beroperasi dalam persekitaran Persekutuan memerlukan kepastian.
Pandangan daripada mahkamah tertinggi akan memberikan pihak-pihak terbabit — sama ada Petronas, Petros, Sarawak atau Putrajaya — kejelasan dan kepastian mengenai hala tuju seterusnya, khususnya dalam perkara yang melibatkan pelaburan bernilai berbilion ringgit.
Ia juga akan menjadi duluan yang boleh dijadikan rujukan oleh negeri-negeri lain atau syarikat-syarikat yang beroperasi dalam persekitaran yang mempunyai dua kerangka perundangan.
Malah, keputusan Mahkamah Persekutuan mengenai isu Petronas-Petros boleh menjadi peluang untuk negara mewujudkan persekitaran kerja yang lebih kukuh dari segi undang-undang dan berkekalan bagi pihak-pihak lain yang berdepan dengan dilema yang sama. – 10 September, 2026
Datuk Zainul Arifin ialah Ketua Pegawai Eksekutif Big Boom Media, yang menerbitkan Scoop.my.