Ia mungkin satu tindakan terdesak apabila Petronas memfailkan permohonan di Mahkamah Persekutuan pada Isnin, bagi mendapatkan keputusan muktamad mengenai satu isu yang sekian lama membelenggunya — masa depan perniagaannya di Sarawak, dengan kerajaan negeri kini menuntut bahagian yang lebih besar daripada hasil minyak dan gas di sana.
Permohonan itu juga dilihat sebagai usaha untuk mendapatkan penyelesaian menyeluruh terhadap prospek jangka panjang industri minyak dan gas negara, memandangkan pertimbangan oleh Mahkamah Tertinggi berpotensi memberi kesan kepada negeri-negeri lain yang mungkin cuba mencontohi Sarawak.
Akhirnya, satu kesan sampingan tambahan daripada permohonan ini ialah perbahasan mengenai isu perlembagaan asas: adakah undang-undang persekutuan mengatasi undang-undang yang digubal oleh badan perundangan negeri?
Teras kepada isu ini ialah Perjanjian Malaysia 1963 (MA63), yang menjadi asas kepada penyertaan Sarawak, Sabah, Singapura dan Persekutuan Tanah Melayu untuk membentuk Malaysia.
MA63 memperuntukkan hak-hak tertentu yang tidak boleh dipisahkan kepada pihak-pihak terlibat, namun Sarawak dan Sabah mendakwa bahawa banyak daripadanya tidak dihormati.
Keputusan Sarawak untuk menuntut kawalan yang lebih besar terhadap eksploitasi minyak dan gas di negeri itu merupakan sebahagian daripada tuntutannya untuk memperoleh pembahagian hasil yang lebih adil, seperti yang dibayangkan di bawah MA63.
Secara kebetulan, Sarawak mungkin tidak memandang ringan pemfailan di Mahkamah Persekutuan pada Isnin itu, dan berkemungkinan berhujah bahawa permohonan tersebut merupakan satu tindakan bermusuhan serta Petronas bertindak dengan niat tidak baik menjelang keputusan yang dijangka dibuat oleh Mahkamah Tinggi Kuching pada akhir bulan ini.
Mahkamah Tinggi Kuching dijangka memutuskan pertikaian jaminan bank antara Petronas dan Petroleum Sarawak Bhd (Petros), yang menurut banyak pihak boleh membawa implikasi besar terhadap hubungan keseluruhan antara kedua-dua syarikat, operasi serta bidang kuasa masing-masing.
Ada yang melihat pertikaian ini sebagai proksi kepada kemelut negeri–persekutuan yang lebih luas yang perlu diputuskan oleh mahkamah. Yang paling penting bagi Petronas, penghakiman itu dijangka menunjukkan bagaimana ia akan dibenarkan beroperasi di Sarawak pada masa hadapan.
Jika Mahkamah Persekutuan menerima permohonan tersebut, Mahkamah Tinggi Kuching perlu menangguhkan keputusannya sehingga mahkamah tertinggi mencapai keputusan.
Terdapat banyak nuansa undang-undang yang perlu dihujahkan dan dibentangkan oleh pasukan guaman yang mewakili syarikat-syarikat terlibat, kerajaan negeri dan mungkin juga Peguam Negara. Isu ini sudah pun rumit sebelum hubungan emosi antara Persekutuan dan Sarawak diambil kira.
Intipati masalah terletak pada ketidakupayaan Putrajaya dan Kuching untuk menyelesaikan kekaburan yang mengelilingi usaha Sarawak membangunkan industri gasnya sendiri. Kewujudan Petros dan pelantikannya sebagai satu-satunya pengagregat gas eksklusif di negeri itu telah menimbulkan ketidaktentuan terhadap operasi Petronas di sana.
Kenyataan awam yang positif mengenai “penyelesaian hampir dicapai” dan “memuktamadkan butiran” oleh Perdana Menteri Datuk Seri Anwar Ibrahim dan Premier Sarawak Abang Johari Openg selama lebih setahun masih belum menghasilkan hasil yang nyata dan, jika ada pun, telah menimbulkan lebih banyak kekeliruan.
Mereka mengumumkan satu “perjanjian di peringkat dasar” di mana Petronas mengiktiraf Petros sebagai pengagregat gas bagi kegunaan domestik Sarawak, manakala eksport gas asli cecair (LNG) kekal di bawah syarikat minyak nasional.
Satu perisytiharan rasmi telah ditandatangani oleh kedua-dua kerajaan bagi memastikan undang-undang persekutuan dan negeri dapat “wujud bersama”.
Namun, lebih setahun kemudian, kekaburan masih menyelubungi pengaturan ini dan ia tidak memberikan kejelasan yang mencukupi kepada Petronas atau operasi perniagaannya.
Walaupun ada yang melihat Sarawak sebagai bersikap tegas untuk menegaskan haknya, semakin lama ketidaktentuan ini berlarutan, semakin besar kerosakan yang boleh dialami oleh Petronas.
Ketegasan Sarawak terhadap isu-isu tertentu boleh memaksa Petronas merungkai semula pengaturan perniagaan terdahulu dengan negeri itu serta dengan pelanggan di dalam dan luar negara. Ia juga boleh menjejaskan pelaburan di negeri tersebut yang dilaporkan melebihi RM90 bilion sepanjang 10 tahun lalu.
Terdapat banyak rungutan di Sarawak dan Sabah berkaitan persekutuan, namun persepsi yang dominan ialah negeri-negeri Borneo telah menerima perjanjian yang tidak memihak kepada mereka — khususnya berhubung eksploitasi rizab petroleum dan, secara lebih luas, MA63 itu sendiri.
Sentimen ini menjadi lebih ketara apabila Menara Berkembar Petronas yang megah dibandingkan dengan keadaan dalaman Sabah dan Sarawak yang serba kekurangan.
Namun begitu, kedua-dua negeri telah menerima hasil minyak dan gas yang besar selama bertahun-tahun — walaupun jumlah sebenar masih dipertikaikan — mencecah berbilion ringgit.
Sarawak sahaja, sebagai contoh, telah mengutip tambahan RM20 bilion dalam cukai jualan gas sejak beberapa tahun kebelakangan ini. Bagaimana dana ini dibelanjakan, sudah tentu, merupakan urusan kerajaan negeri.
Perubahan dalam landskap politik nasional, di mana Sabah dan Sarawak kini mempunyai pengaruh besar dalam pembentukan kerajaan persekutuan, telah memberikan Sarawak kelebihan untuk menekan tuntutan MA63-nya.
Pada masa ini, negeri tersebut mahukan bahagian hasil yang lebih besar dan pengaruh yang lebih luas ke atas pembangunan serta eksploitasi rizab petroleum miliknya.
Sarawak berhujah bahawa Ordinan Perlombongan Minyak (OMO) 1958, yang mendahului pembentukan Malaysia, serta Ordinan Pengagihan Gas 2016, memberikannya hak untuk berbuat demikian. Ordinan-ordinan ini, menurut Sarawak, mengatasi Akta Pembangunan Petroleum 1974 (PDA 1974), yang memberikan pemilikan dan kawalan rizab minyak dan gas Malaysia kepada Petronas.
Oleh itu, kes di hadapan barisan hakim Mahkamah Persekutuan bukan sekadar kebuntuan ala “Mexican standoff” antara Petros dan Petronas — ia merupakan satu persoalan perlembagaan yang berkepentingan nasional.
Sejak awal 1900-an, eksploitasi minyak dan gas di Sarawak dan Sabah sebahagian besarnya merupakan urusan “Mat Salleh”, dengan syarikat-syarikat luar membangunkan sumber tersebut dan hanya sedikit manfaat yang dinikmati oleh negeri-negeri atau rakyatnya, kecuali segelintir pihak.
PDA 1974 pada hakikatnya merupakan satu bentuk “nasionalisasi” industri minyak dan gas, tanpa mengusir pemain asing atau membatalkan kontrak mereka. Syarikat asing yang ingin menyertai usaha baharu hanya perlu mematuhi peraturan baharu.
Dalam satu sudut pandang, kerajaan Sarawak kini melakukan apa yang pernah dilakukan oleh PDA — menggubal undang-undangnya sendiri untuk mendapatkan kawalan yang lebih besar dan bahagian yang lebih besar dalam pembangunan sumbernya.
Petronas, sebagai pembawa panji industri minyak dan gas nasional — satu peranan yang telah dilaksanakannya dengan cemerlang — berkemungkinan melihat ketidaktentuan mengenai kedudukannya serta ketidakupayaan mencapai penyelesaian secara “diplomatik” sebagai sebab yang memerlukan langkah terakhir ini, yang berpotensi bersifat konfrontasi, ke Mahkamah Persekutuan.
Selain melindungi pelaburannya di Sarawak, Petronas juga perlu menghantar mesej kesinambungan dan kepastian kepada pelabur serta pelanggan. Penganalisis menganggarkan bahawa kehilangan peranan sebagai pengagregat gas di Sarawak boleh mengakibatkan kejatuhan hasil sebanyak 30 peratus.
Putrajaya sudah pun membuat peruntukan belanjawan berdasarkan sumbangan yang lebih rendah daripada Petronas tahun ini, mungkin mencerminkan risiko tersebut.
Ia tidak membawa kebaikan kepada syarikat, negara, atau Sarawak jika isu-isu ini terus tidak diselesaikan. Walaupun kelihatan terdapat kurang kesediaan dalam kalangan sesetengah pihak untuk berkompromi, sesuatu perlu dikorbankan demi kepentingan yang lebih besar.
Walaupun kita boleh memahami dan menghormati keinginan Sarawak untuk menuntut semula apa yang diyakininya sebagai hak miliknya, perkara ini tidak boleh dilakukan dengan mengorbankan Petronas — sebuah syarikat minyak nasional yang akhirnya berkhidmat untuk semua rakyat Malaysia. – 14 Januari 2026
Datuk Zainul Arifin ialah Ketua Pegawai Eksekutif Big Boom Media yang menerbitkan Scoop.my