KUALA LUMPUR – Remaja mungkin sukar menahan diri daripada menggunakan media sosial bukan semata-mata kerana tabiat atau disiplin sebaliknya disebabkan oleh struktur biologi otak mereka, kata seorang pakar.
Ahli psikologi klinikal dan terapi keluarga, KC Chiang, menjelaskan bahawa otak remaja masih dalam proses perkembangan, khususnya di bahagian yang mengawal pertimbangan, kawalan impuls, dan pembuatan keputusan.
“Berdasarkan sains, saya tidak fikir ada satu umur yang benar-benar bersedia secara digital, kerana otak kita berkembang secara berperingkat,” katanya.
Beliau menegaskan walaupun dasar seperti Akta Keselamatan Dalam Talian Malaysia 2025 (ONSA) menetapkan umur 16 tahun sebagai penanda aras, ia tidak bermakna remaja secara tiba-tiba mampu mengendalikan kerumitan persekitaran digital.
Zaman remaja, yang boleh berlanjutan hingga pertengahan usia 20-an, dicirikan oleh kepekaan yang tinggi terhadap ganjaran, didorong oleh peningkatan aktiviti dopamin dalam otak.
“Dopamin ialah bahan dalam otak yang memberitahu anda, ‘saya mahu ini’. Dan pengeluaran dopamin semasa remaja jauh lebih aktif berbanding orang dewasa,” kata Chiang.
Sistem ganjaran yang dipertingkatkan ini boleh menyebabkan tingkah laku impulsif, di mana remaja sering bertindak mengikut keinginan segera tanpa mempertimbangkan sepenuhnya akibatnya.
“Ini adalah faktor biologi. Secara asasnya, keinginan ‘saya mahu ini’ dalam kalangan remaja jauh lebih kuat berbanding pada otak yang telah matang, iaitu otak orang dewasa,” katanya dalam podcast Scoop Insight yang dihoskan oleh Ketua Podcast Scoop, Shazmin Shamsuddin.
Remaja juga, katanya, menilai risiko secara berbeza walaupun mereka sedar tentang kemungkinan akibat, mereka cenderung memberi lebih penekanan kepada hasil positif, satu fenomena yang digelar “hiper-rasionaliti”.
“Selalunya, remaja sedar tentang akibatnya, tetapi lebih menitikberatkan hasil yang positif,” kata Chiang.
Gabungan kecenderungan mencari ganjaran yang tinggi dan kawalan diri yang belum matang menjadikan media sosial sangat menarik, terutamanya platform dengan suapan tanpa henti dan kepuasan segera.
Chiang menggambarkan ketidakseimbangan ini dengan analogi: “enjin Ferrari dengan brek basikal.”
Walaupun orang dewasa juga boleh menggunakan media sosial secara berlebihan, mereka umumnya mempunyai keupayaan yang lebih baik untuk mengawal tingkah laku kerana korteks prefrontal yang lebih matang.
Sebaliknya, kata beliau, remaja mempunyai “sistem brek” yang masih berkembang, menjadikannya lebih sukar untuk berhenti daripada terus melayari kandungan.
Beliau turut membincangkan “gangguan kekurangan ganjaran”, iaitu kecenderungan untuk mencari kepuasan segera dan berterusan.
“Jika kita kembali kepada otak, pada usia remaja berlaku apa yang disebut oleh Dr. Segal sebagai ‘pembentukan semula otak’,” kata Chiang.
Pembentukan semula ini melibatkan proses “pemangkasan (pruning) dan mielinasi”, di mana otak mengukuhkan sambungan saraf yang kerap digunakan dan membuang yang jarang digunakan.
“Apa sahaja yang anda lakukan dengan kerap akan membentuk lebih banyak sambungan saraf. Apa yang jarang dilakukan akan dipangkas. Sebab itu ia dipanggil pemangkasan,” jelasnya.
Pendedahan berulang kepada kepuasan segera seperti melayari tanpa henti dan kandungan pendek—boleh membentuk perkembangan otak, khususnya bahagian yang berkaitan dengan perhatian dan kawalan emosi.
“Bayangkan kepuasan berterusan ini dan tempoh tumpuan yang singkat, ia membentuk fungsi otak anda, cara anda mengurus emosi dan perhatian,” kata Chiang.
Beliau memberi amaran bahawa corak ini boleh membawa risiko jangka panjang terhadap perkembangan otak, selain bahaya segera seperti interaksi dalam talian yang berbahaya.
Malaysia telah mengambil langkah untuk meningkatkan keselamatan dalam talian melalui ONSA, yang bertujuan melindungi kanak-kanak di bawah umur 16 tahun.
Namun, pakar menegaskan bahawa melindungi pengguna muda bukan sekadar memerlukan peraturan, tetapi juga pemahaman mendalam tentang bagaimana otak remaja bertindak balas terhadap persekitaran digital. – 19 April 2026