Keputusan membenarkan PM6 Datuk Seri Najib Razak menjalani tahanan di rumah telah mewujudkan detik yang rumit dari sudut perlembagaan dan politik bagi Kerajaan Madani. Kini, kerajaan telah menyatakan pendiriannya.
Hannah Yeoh, selaku Menteri Wilayah Persekutuan dan yang mengetuai Lembaga Pengampunan, memikul tugas yang sukar apabila menandatangani instrumen kerajaan bagi memudahkan pembebasan Najib dari penjara.
Yeoh berkata beliau memberikan pandangannya secara jujur dan demi kepentingan negara selepas mempertimbangkan nasihat bertulis Peguam Negara.
Difahamkan beliau dan Peguam Negara Tan Sri Dusuki Ahmad telah menasihati Lembaga Pengampunan serta Yang di-Pertuan Agong Sultan Ibrahim bahawa membebaskan Najib untuk menjalani baki hukumannya di kediamannya di Langgak Duta mungkin tidak demi kepentingan terbaik negara dan akan meletakkan Kerajaan Madani, yang selama ini tegas dalam isu rasuah, menjadi sasaran kecaman rakyat.
Seminggu sebelum itu, pada 11 September, Lembaga Pengampunan bersidang bagi membincangkan petisyen pengampunan daripada 150 individu. Sebanyak 65 permohonan diluluskan.
Permohonan Najib tidak berada dalam agenda kerana Lembaga Pengampunan gagal memenuhi kuorum penuh. Difahamkan Yang di-Pertuan Agong mahukan kehadiran penuh anggota bagi membuat keputusan penting seperti ini.
Justeru, pada 18 September, Lembaga Pengampunan bersidang sekali lagi khusus untuk memutuskan isu tahanan rumah Najib. Yang di-Pertuan Agong memberikan pengampunan bersyarat kepada Najib, membolehkannya menjalani baki hukuman di bawah tahanan rumah sehingga 23 Ogos 2028, tertakluk kepada denda RM50 juta.
Perbezaan itu penting. Kerajaan memberikan nasihat. Yang di-Pertuan Agong membuat keputusan. Terdapat kecenderungan, khususnya dalam kalangan mereka yang secara politik menentang Najib, untuk menggambarkan keputusan itu sebagai kegagalan usaha antirasuah PMX Datuk Seri Anwar Ibrahim, sedangkan kempen menuntut pertanggungjawaban dalam isu 1MDB menjadi teras kempen Pakatan Harapan pada pilihan raya 2018 untuk menumbangkan Barisan Nasional.
Malah rakan-rakan Anwar sendiri bertindak keterlaluan berhubung keputusan membebaskan Najib untuk menjalani tahanan di rumah, dengan Setiausaha Agung DAP Anthony Loke menawarkan peletakan jawatan sebagai Menteri Pengangkutan. Reaksi itu terlalu mudah.
Perlembagaan Persekutuan meletakkan kuasa pengampunan di tangan Yang di-Pertuan Agong. Lembaga Pengampunan memberikan nasihat; prerogatif di bawah Perlembagaan itu adalah milik Yang di-Pertuan Agong. Keanggotaan Lembaga itu termasuk Peguam Negara tersebut dan menteri yang bertanggungjawab bagi Wilayah Persekutuan.
Itu tidak bermakna kerajaan tidak relevan. Sebaliknya. Kerajaan mempunyai peranan berperlembagaan dalam proses tersebut. Dan kerajaan telah melaksanakan peranan itu.
Selain Yeoh mengesahkan pandangannya dan nasihat bertulis Peguam Negara, Anwar juga berkata tanggungjawabnya adalah memberikan nasihat mengenai implikasi undang-undang, kestabilan negara dan prinsip kedaulatan undang-undang serta akhirnya mengiktiraf kuasa perlembagaan Yang di-Pertuan Agong.
Dengan kata lain, terdapat perbezaan penting antara menasihati supaya sesuatu perkara tidak dilakukan dan dengan mempunyai kuasa untuk memvetonya.
Kerajaan boleh berkata: Kami percaya perkara ini akan menjejaskan keyakinan awam terhadap usaha memerangi rasuah. Kerajaan tidak boleh sekadar berkata: Oleh itu, perkara ini tidak boleh berlaku. Dan setelah pihak yang mempunyai kuasa perlembagaan melaksanakan prerogatif tersebut, hujah politik itu berubah.
Kita perlu membezakan antara mengkritik keputusan dengan menyerang institusi. Di sinilah politik menjadi amat rumit.
Seseorang boleh mengkritik kesan tahanan rumah. Seseorang boleh membahaskan sama ada ia selaras dengan mesej antirasuah kerajaan. Seseorang boleh mempersoalkan sama ada aturan itu memberikan keyakinan kepada orang ramai. Seseorang juga boleh berhujah bahawa tahanan rumah kelihatan seperti keistimewaan untuk golongan kaya, kerana secara serius, bagaimana seseorang yang tinggal di flat kos rendah boleh dikenakan tahanan rumah? Ia tidak praktikal.
Namun, terdapat garis perlembagaan yang perlu diberi perhatian oleh ahli politik. Jika hujah itu berubah menjadi bahawa Lembaga Pengampunan tidak sah kerana ia tidak menghasilkan keputusan yang dikehendaki kerajaan, atau bahawa Yang di-Pertuan Agong tidak sepatutnya menggunakan kuasa yang diberikan oleh Perlembagaan, maka kritikan itu mula melibatkan institusi itu sendiri.
Perkara itu amat bermasalah di Malaysia kerana institusi beraja bukan sekadar bersifat istiadat. Perkara 42 Perlembagaan Persekutuan secara jelas memperuntukkan kerangka perlembagaan bagi pelaksanaan kuasa pengampunan.
Malah, kerajaan sebelum ini mempertahankan prinsip perlembagaan yang sama. Ketika peguam Najib berhujah pada 2025 bahawa keputusan Mahkamah Tinggi berhubung titah adendum tahanan rumah yang didakwa itu telah menghakis kuasa pengampunan Yang di-Pertuan Agong, Jabatan Peguam Negara menolak tafsiran tersebut.
Jabatan Peguam Negara menegaskan prerogatif Yang di-Pertuan Agong untuk memberikan pengampunan dilindungi Perlembagaan, sambil turut menyatakan Perkara 42 menghendaki proses Lembaga Pengampunan dipatuhi. Terdapat juga unsur lupa secara terpilih dalam kemarahan berhubung pengampunan.
Malaysia pernah menyaksikan pengampunan diraja yang melibatkan sabitan jenayah serius. Bekas Menteri Kebudayaan, Belia dan Sukan Datuk Mokhtar Hashim dan Kenneth Lee — cucu kepada salah seorang bapa pengasas negara, Tun H.S. Lee — adalah antara yang terlintas di fikiran. Kedua-duanya disabitkan atas kesalahan membunuh. Kedua-duanya mendapat pengurangan hukuman daripada hukuman mati kepada penjara seumur hidup. Lee menjalani baki hukuman 20 tahun di rumah. Mokhtar dibebaskan selepas lapan tahun dipenjarakan.
Dan lapan tahun lalu, Anwar Ibrahim sendiri menerima pengampunan penuh. Pada 16 Mei 2018, Lembaga Pengampunan Wilayah Persekutuan ke-51 bersidang di Istana Negara, dipengerusikan oleh Yang di-Pertuan Agong ketika itu, Sultan Muhammad V. Lembaga itu mempertimbangkan permohonan Anwar dan atas nasihatnya, Yang di-Pertuan Agong memberikan pengampunan penuh kepada beliau dengan pembebasan serta-merta.
Jabatan Peguam Negara kemudiannya mengesahkan Perdana Menteri ketika itu, Tun Dr Mahathir Mohamad, hadir dalam mesyuarat berkenaan dan nasihat bertulis telah dikemukakan di bawah Perkara 42(9).
Pengampunan itu membawa kesan yang besar.
Ia membebaskan Anwar dari penjara dan menghapuskan halangan undang-undang serta-merta terhadap kepulangannya ke arena politik. Dalam tempoh lima tahun, beliau menjadi Perdana Menteri. Tiada siapa yang secara serius berhujah bahawa pengampunan terhadap Anwar bermakna Malaysia telah meninggalkan prinsip kedaulatan undang-undang. Oleh itu, persoalannya tidak boleh sekadar sama ada pengampunan itu menimbulkan ketidakselesaan politik. Sistem perlembagaan sememangnya membenarkannya.
Persoalan yang lebih wajar ialah apa yang berlaku selepas pengampunan itu. Anwar telah menjawab sebahagian daripadanya. Beliau berkata pengampunan bersyarat itu tidak melemahkan komitmen kerajaan dalam memerangi rasuah dan penyalahgunaan kuasa, dan bahawa kes rasuah, termasuk prosiding yang masih berjalan melibatkan Najib, mesti diteruskan. Di situlah Kerajaan Madani harus dinilai.
Bukan berdasarkan sama ada kerajaan berjaya menghalang prerogatif perlembagaan daripada dilaksanakan. Sebaliknya, berdasarkan sama ada institusi di bawah kuasa eksekutifnya terus menyiasat, mendakwa dan mengadili kes rasuah tanpa rasa takut atau pilih kasih.
Perbezaan itu amat penting. Pengampunan bukan pembebasan daripada sabitan. Ia tidak secara retrospektif mengisytiharkan bahawa sabitan tersebut tidak pernah berlaku. Ia mengubah hukuman yang dikenakan oleh negara.
Ironinya, Anwar kini mendapati dirinya berada di sisi yang bertentangan dalam persamaan perlembagaan berbanding kedudukannya pada 2018. Ketika itu, beliau merupakan penerima pengampunan diraja. Hari ini, beliau ialah Perdana Menteri sebuah kerajaan yang dilaporkan menasihati supaya satu tindakan melibatkan seorang lagi bekas Perdana Menteri tidak diteruskan.
Itulah sebabnya respons Anwar penting. Beliau tidak boleh pada masa yang sama mendakwa bahawa prerogatif perlembagaan institusi beraja mesti dihormati apabila ia memberi manfaat kepadanya, tetapi menjadi tidak sah dari sudut politik apabila ia memberi manfaat kepada bekas lawan politiknya. Prinsip perlembagaan yang sama mesti terpakai kepada kedua-duanya. Itu tidak bermakna kerajaan mesti meraikan keputusan tersebut.
Ia juga tidak menghalang menteri, ahli Parlimen atau rakyat daripada membahaskan sama ada tahanan rumah sesuai, sama ada hukuman itu masih setimpal, atau apakah mesej yang disampaikannya mengenai rasuah.
Dan mungkin itulah pengajaran yang tidak selesa daripada isu Najib: Raja Berperlembagaan Malaysia paling bermakna apabila prinsipnya diterapkan walaupun hasilnya tidak menyenangkan dari segi politik. Oleh itu, kredibiliti Kerajaan Madani dalam soal rasuah bukan terletak pada sama ada ia mampu mengawal sesuatu pengampunan.
Sebaliknya, ia bergantung pada sama ada, selepas pengampunan itu, undang-undang terus beroperasi secara bebas, konsisten dan tanpa campur tangan politik. Itulah ujian yang sepatutnya dialu-alukan Anwar — kerana ia merupakan ujian terhadap kerajaan, bukannya ujian sama ada kerajaan boleh mengatasi Yang di-Pertuan Agong. – 20 September 2026
Terence Fernandez ialah Ketua Pengarang di Big Boom Media yang menerbitkan Scoop